Evliy�n�n b�y�klerinden ve �sl�m �limlerinin en me�h�rlar�ndan. �smi, Muhammed bin Muhammed; k�nyesi, Eb� H�mid; lakab� H�ccet�'l-�sl�m ve Zeyn�dd�n'dir. T�s� ve Gaz�l� diye de me�h�r olmu�tur. 1058 (H.450) senesinde �ran'�n T�s �ehrinde do�du. 1111 (H.505) senesinde T�s'ta vef�t etti. Kabri Taber�n denilen yerdedir.
�m�m-� Gaz�l� hazretlerinin babas� fakir ve s�lih bir z�tt�. �limlerin sohbetlerinden hi� ayr�lmazd�. Elinden geldi�i kadar, onlara yard�m ve iyilik eder, hizmetlerinde bulunurdu. �limlerin nas�hat�n� dinleyince a�lar ve Allah� te�l�dan kendisine �lim bir evl�t vermesini yalvararak isterdi. Allah� te�l� onun du�s�n� kab�l edip, Muhammed ve Ahmed isminde iki o�ul ihs�n etti. Y�n e�irip T�s �ehrindeki d�kkan�nda satan bu s�lih z�t, vef�t�n�n yakla�t���n� anlay�nca, o�lu Muhammed Gaz�l�'yi ve di�er o�lu Ahmed Gaz�l�'yi hay�r s�hibi ve zam�n�n s�lihlerinden bir arkada��na b�rakt�. Bir mikd�r mal vererek vasiyet etti ve ona dedi ki: "Ben kendim, �lim olamad�m. Bu yolla kem�le gelemedim. Maksad�m, benim ka��rd���m kem�l mertebelerinin, bu o�ullar�mda h�s�l olmas� i�in yard�mc� olman�zd�r. B�rakt���m b�t�n para ve erz�k�, onlar�n tahs�line sarf edersin!"

Arkada�� vasiyeti aynen yerine getirdi. Babalar�n�n b�rakt��� para ve mal bitinceye kadar, yeti�ip olgunla�malar� i�in �al��t�. Sonra onlara; "Baban�z�n, sizin i�in b�rakt��� paray� tahsil ve terbiyenize harcad�m. Ben fakirim, param yoktur. Size yard�m edemeyece�im. Sizin i�in en iyi ��reyi di�er ilim talebeleri gibi medreseye dev�m etmenizde g�r�yorum." dedi. Bunun �zerine iki karde� do�ru s�ze uyup, medreseye gittiler.

�ocuklu�undan �tib�ren ilim tahs�l eden Muhammed Gaz�l�, f�k�h ilminin bir k�sm�n� kendi memleketinde okudu. Bir m�ddet sonra C�rc�n'a giderek �m�m Eb� Nasr �sm�il�'den ders al�p, ilim okudu. �� sene kadar C�rc�n'da ilim ��rendi. Sonra tekrar memleketi olanT�s'a d�nmek �zere yola ��kt�. Yolculuk s�ras�nda, kat�ld��� kervan�n �n�n� yol kesiciler �evirdi. Kervanda bulunan k�ymetli �eyleri ald�klar� gibi, ilim tahs�linden d�nen Muhammed Gaz�l�'nin �� sene boyunca tuttu�u notlar� ve kitaplar�n� da ald�lar.

Muhammed Gaz�l� hazretleri, yol kesicilerin arkas�ndan gidip kitaplar�n� ve notlar�n� vermeleri i�in yalvard�. "Ne olur i�inize yaramayan ders notlar�m� bana verin." dedi. E�k�y� �etesinin reisi; "Nedir onlar? Nas�l �eylerdir?" dedi. MuhammedGaz�l� hazretleri; "Onlar� ��renmek i�in memleketimi terk ettim. Gurbetlere gittim. Benim ��rendi�im bilgiler o notlar�n i�indedir." dedi. E�k�y� reisi k���mser bir if�deyle g�lerek; "Sen onlar� bildi�ini nas�l iddia ediyorsun. Biz onlar� senden al�nca ilimsiz kal�yorsun." dedi ve ders notlar�n� geri verdi.Z�ten ilim ����� olan Muhammed Gaz�l� e�k�y� reisinin s�zlerinin de tesirinde kalarak kendi kendine; "Allah� te�l� yol kesiciyi beni �kaz i�in o �ekilde s�yletti." dedi.

T�s'a gelince, �� y�l b�t�n gayretiyle �al��arak C�rc�n'da tuttu�u notlar�n hepsini ezberledi. O h�le geldi ki, yol kesiciler o notlar�n hepsini alsa ona zarar� olmazd�.(...)

�m�m-� Gaz�l�'nin �sl�miyete yapt��� b�y�k hizmetleri g�ren Sel�uklu vez�ri Niz�m-�l-M�lk, onu Niz�miye Medresesi (�niversite)nin Ba�m�derrisli�ine, �imdiki t�biriyle Rekt�rl���ne t�yin etti. Bu medresenin ba��na ge�en �m�m-� Gaz�l�, �� y�z se�kin talebeye, l�zumlu olan b�t�n ilimleri ��retti. Bunlardan ba�ka, pek�ok talebe yeti�tirdi. Eb� Mens�r Muhammed, Muhammed bin Es'ad et-T�s�, Eb�'l-Hasan el-Belens�, Eb� Abdullah C�mert el-H�seyn� talebelerinin me�h�rlar�ndand�r.(...)